Choroba trzewna (celiakia)

Celiakia jest schorzeniem polegającym na występowaniu zaburzeń trawienia i wchłaniania produktów żywnościowych związanych z nietolerancją glutenu zawartego w zbożach. Działanie toksyczne glutenu dla organizmu zależy zarówno od jego rodzaju jak i jego dawki.

Glutenem – nazwano frakcje białkowe ziaren zbóż rozpuszczalne w etanolu (prolaminy): gliadynę (zawartą w pszenicy), sekalinę (w życie), hordeinę (w jęczmieniu), aveninę (w owsie). Nieprawidłowa tolerancja glutenu wywoływana jest nadmierną odpowiedzią immunologiczną na prolaminy. Nietoksyczne są natomiast prolaminy: ryżu, kukurydzy, prosa, sorgo i gryki.

Choroba może pojawić się w każdym wieku, występuje u ok. 1% populacji, najczęściej rozwija się we wczesnym dzieciństwie i po 50 roku życia, częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn.

W chorobie trzewnej stwierdza się różnego stopnia zanik kosmków jelitowych. Na skutek procesu chorobowego i uszkodzenia jelita dochodzi do zaburzeń trawienia, motoryki jelit oraz wchłaniania substancji zawartych w pokarmie i do powstania niedoborów.

 Rozpoznawanie

1. Badania serologiczne z krwi: mają wartość w badaniach przesiewowych i nie można postawić rozpoznania tylko na podstawie ich obecności, jednakże w przypadku ich braku można wykluczyć celiakię:

• przeciwciała przeciw endomysium mięśni gładkich – tak zwane przeciwciała antyendomysjalne (EMA – przeciwciała w klasie IgA -odznaczają się prawie 100% swoistością i czułością),

• przeciwciała antygliadynowe (AGA – przeciwciała w klasach IgA i IgG)- bardzo duża czułość oraz swoistość,

• przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTGA – przeciwciała w klasie IgA).

2. Biopsja jelita cienkiego (warunek ostatecznego rozpoznania celiakii!).

Rodzaje celiakii

1. Postać klasyczna: jawna, pełnoobjawowa (u ok. 30% przypadków): bóle brzucha, wzdęcia, biegunki wodniste lub tłuszczowe, objawy niedoborowe (m.in. anemia) spadek masy ciała, zaburzenia rozwoju u dzieci (m.in. niskorosłość), zmiany w zachowaniu (m.in. depresja).

2. Postać niema (ubogoobjawowa) – występują typowe zmiany w błonie śluzowej jelita, nie występują jednak objawy choroby aktywnej. Może pojawić się: niedokrwistość, próchnica zębów, niedorozwój szkliwa zębowego, nawrotowe afty i wrzodziejące zapalenia jamy ustnej, podwyższony poziom cholesterolu, zaburzenia neurologiczne ataksja, neuropatia obwodowa, choroba Durhinga, wczesna osteoporoza, nawykowe poronienia.

3. Postać ukryta (latentna) – występowania przeciwciał IgA EMA u osób z prawidłowym wynikiem biopsji jelita cienkiego.

Wśród dorosłych chorych na celiakię, głównie nie leczoną, stwierdza się częściej: pierwotną marskość żółciową wątroby, sarkoidozę, toczeń układowy, colitis ulcerosa, choroby tarczycy, inne endokrynopatie i choroby z autoagresji oraz chłoniaki.

Leczenie celiakii

Podstawą leczenia celiakii jest dieta bezglutenowa, która polega na całkowitej i nieprzerwanej eliminacji z pożywienia pszenicy, żyta, jęczmienia i (w Polsce) owsa. Przed wprowadzeniem diety konieczna jest biopsja jelita cienkiego, gdyż eliminacja glutenu maskuje przebieg choroby i może utrudniać rozpoznanie.

Konieczne jest również uzupełnianie niedoborów składników odżywczych: mikroelementów, elektrolitów, witamin, żelaza i wapnia.

Pod wpływem rygorystycznie przestrzeganej diety u ok. 85 % pacjentów zmiany błony śluzowej oraz objawy kliniczne choroby ustępują całkowicie.

Niekiedy w trakcie ścisłego przestrzegania diety bezglutenowej zwłaszcza u młodzieży obserwuje się stosunkowo wysokie spożycie tłuszczów i białek przy stosunkowo niskim spożyciu węglowodanów, czego konsekwencją może być pojawienie się nadwagi lub otyłości.

Źródło: "Choroby jelita cienkiego – znaczenie żywienia w etiopatogenezie i leczeniu" Anna Cybulska, Anita Nekanda-Trepka z Kliniki Chorób Metabolicznych i Gastroenterologii Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie.